Burun Tıkanıklığı

Burun tıkanıklığı nedir?

Burun tıkanıklığı, hava akımının burun içinden geçişinin zorlaşması ya da kişinin bu geçişi yetersiz hissetmesidir. Yakınma her zaman burnun tümüyle kapalı olması anlamına gelmez; çoğu zaman bir taraftan ya da iki taraftan nefes almanın güçleşmesi biçiminde tarif edilir.

Günlük dilde birbirine karıştırılan üç ayrı yapı vardır: burun içindeki konkalar (halk arasında burun eti), burnu ikiye ayıran septum ve burnun arkasındaki geniz bölgesinde yer alan geniz eti (adenoid). Bunlar farklı yapılardır, burun tıkanıklığına farklı biçimlerde yol açarlar ve hangisinin sorumlu olduğu muayene ile belirlenir. Burun içindeki konkalar gün içinde dönüşümlü olarak biraz şişip küçülür. Bu nedenle sağlıklı kişilerde de zaman zaman bir tarafın diğerinden daha kapalı hissedilmesi olağandır. Yakınmayı önemli kılan; süreklilik kazanması, uykuyu ve günlük yaşamı etkilemesi ya da tek tarafta ısrarcı biçimde sürmesidir.

Değerlendirmede işe yarayan ayrımlar şunlardır: tıkanıklık tek tarafta mı yoksa iki tarafta mı; sürekli mi yoksa zaman zaman mı; mevsimlere, ortam değişikliklerine ya da alerjik yakınmalara eşlik ediyor mu; burun akıntısı, geniz akıntısı, koku alma azlığı, yüzde basınç hissi, burun kanaması, horlama ya da uyku sırasında nefes güçlüğü eşlik ediyor mu; geçirilmiş burun travması veya burun ameliyatı var mı; hangi burun spreyleri ne kadar süredir kullanılıyor.

En sık nedenler nelerdir?

Burun tıkanıklığının nedenleri kabaca iltihabi (mukozal) ve yapısal başlıklarında toplanabilir; sık görülen nedenler şunlardır:

• Rinitler: Alerjik rinit ve alerjik olmayan rinitler, burun içi mukozanın şişmesiyle tıkanıklığa yol açar; çoğunlukla iki taraflıdır ve hapşırık, akıntı, kaşıntı gibi yakınmalar eşlik edebilir.
• Septum deviasyonu: Burnun iki tarafını ayıran bölmenin eğriliği; genellikle bir tarafta daha belirgin, sürekli bir tıkanıklık yapar.
• Konka büyümesi: Burun içindeki konkaların kalıcı biçimde büyümesi, özellikle alerjik ve iltihabi tablolara eşlik edebilir.
• Akut ve kronik rinosinüzit: Burun ve sinüs mukozasının iltihabı; tıkanıklığa akıntı, yüzde basınç veya koku alma azlığı eşlik edebilir.
• Burun polipleri: Kronik iltihabi sürecin bir biçimi olarak gelişen, çoğunlukla iki taraflı ve koku almada azalmayla birlikte görülen oluşumlar.
• Üst solunum yolu enfeksiyonları: Nezle ve benzeri tablolarda ortaya çıkan, günler içinde gerileyen geçici tıkanıklık.
• Uygunsuz uzun süreli dekonjestan sprey kullanımı: Burun açıcı spreylerin gereğinden uzun kullanılması, ilaç kesildiğinde tıkanıklığın daha da artmasına yol açabilir.
• Daha seyrek görülen yapısal nedenler ve burun içi kitleler: Özellikle tek taraflı ve ısrarcı tablolarda akla gelmesi gereken, daha az rastlanan nedenler.

Bu nedenler sıklıkla bir arada bulunur; örneğin septum eğriliği olan bir kişide alerjik rinit de olabilir ve yakınmanın büyük bölümünden iltihabi bileşen sorumlu olabilir. Bu nedenle tedavi planı, tek bir nedene değil, saptanan nedenlerin bileşimine göre yapılır.

Tek taraflı ve çift taraflı tıkanıklık neden farklı değerlendirilir?

İki taraflı tıkanıklık daha çok mukozal, yani iltihabi nedenlerle ilişkilidir: alerjik ve alerjik olmayan rinitler, kronik rinosinüzit ve burun polipleri bu grupta yer alır.

Sürekli tek taraflı tıkanıklıkta ise yapısal nedenler, özellikle septum eğriliği, daha ön plandadır. Bunun yanında, tek tarafta yerleşmiş ve geçmeyen tabloların olası neden dağılımı iki taraflı tablolardan farklıdır; bu nedenle burun içinin doğrudan görülmesi daha çok önem kazanır.

Bu ayrım bir tehlike işareti değil, bir değerlendirme ölçütüdür: septum eğriliği, sürekli tek taraflı tıkanıklığın sık yapısal nedenlerinden biridir ve tıkanıklığın tek taraflı olması tek başına ciddi bir hastalık anlamına gelmez.

KBB değerlendirmesinde neler yapılır?

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar: tıkanıklığın süresi, tek ya da çift taraflı oluşu, gün ve mevsim içindeki değişimi, eşlik eden akıntı, hapşırık, koku alma azlığı, yüzde basınç, burun kanaması ve uykuya ilişkin yakınmalar; geçirilmiş burun travması veya ameliyatı; kullanılan ilaç ve burun spreyleri sorgulanır.

Muayenede burun ön bölümü ışık ve spekulum yardımıyla incelenir; septumun konumu, konkaların büyüklüğü, mukozanın görünümü ve varsa akıntı ya da polip değerlendirilir. Gerektiğinde burun endoskopisi yapılır.

Öykü alerjik bir zemini düşündürüyorsa alerji değerlendirmesi gündeme gelebilir; alerji testleri her hastada rutin olarak istenmez, öykü ve muayene bulguları yönlendirdiğinde anlamlıdır.

Burun endoskopisi ne zaman gerekebilir?

Burun endoskopisi, ince bir optik yardımıyla burun içinin ve arka bölümlerin doğrudan görüntülenmesidir. Ön muayene ile görülemeyen alanları değerlendirmeye olanak verir.

Endoskopi özellikle kronik rinosinüzit ya da polip düşünülen tablolarda, ısrarcı tek taraflı bulgularda ve cerrahi planlaması gündeme geldiğinde yararlıdır. Her burun tıkanıklığı yakınmasında endoskopi gerekmez; yapılmaması, muayenenin eksik olduğu anlamına gelmez. Hangi durumda gerekli olduğu, öykü ve ön muayene bulgularına göre belirlenir.

Görüntüleme her zaman gerekli midir?

Hayır. Basit ve komplike olmayan burun tıkanıklığında tomografi ya da MR rutin olarak gerekmez; kılavuzlar, birinci basamakta kronik rinosinüzit tanısı için radyolojik görüntüleme koşulu aramaz.

Görüntüleme, sonucun tedaviyi değiştireceği durumlarda anlamlıdır: uygun tıbbi tedaviye yanıt vermeyen kronik rinosinüzit, cerrahi planlama, alışılmadık bulgular ya da burun içinde kitle düşündüren tablolar bunların başlıcalarıdır.

Septum eğriliğinin varlığını göstermek için tomografi gerekmez; septum ve konkalar muayene ile değerlendirilir.

Tedavi yaklaşımı nasıl belirlenir?

Tedavi, tıkanıklığın altında yatan mekanizmaya göre planlanır; tek bir “burun tıkanıklığı tedavisi” yoktur.

İltihabi nedenlerde tedavi burun içi mukozanın şişliğini azaltmaya yöneliktir. Tuzlu su ile burun yıkama destekleyici olarak kullanılabilir. Alerjik rinitte ve kronik rinosinüzitte burun içine uygulanan kortikosteroid tedavisi, kılavuzlarda öne çıkan seçenektir; alerjik zemin varsa alerjenden korunma ve alerjiye yönelik tedaviler ayrıca değerlendirilir.

Burun açıcı (dekonjestan) spreylerin uygunsuz biçimde uzun süre kullanılması tıkanıklığı sürdüren ya da artıran bir etken olabilir; böyle bir kullanım varsa tedavinin ilk adımlarından biri bu durumun ele alınmasıdır. Burun içine uygulanan kortikosteroid spreyler ile burun açıcı spreyler farklı ilaçlardır ve kullanım biçimleri de farklıdır.

Uygun tıbbi tedaviye rağmen süren ve yapısal bir nedene bağlı olduğu düşünülen tıkanıklıkta, septum ve konkalara yönelik cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. Cerrahi, iltihabi hastalığın tedavisinin yerine geçmez ve her burun tıkanıklığında gerekli değildir; uygun olup olmadığı muayene bulguları ve tedaviye alınan yanıt birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Bu sayfada ilaç adı, doz ve kullanım süresi bilinçli olarak yer almaz; tedavi kişiye göre hekim tarafından planlanır.

Hangi durumlarda daha erken değerlendirme gerekir?

Burun tıkanıklığı çoğunlukla acil bir durum değildir. Bununla birlikte kılavuzlar, bazı bulguların varlığında değerlendirmenin öne alınmasını ve burun içinin daha yakından incelenmesini önerir:

• Israrcı biçimde tek tarafta süren tıkanıklık veya diğer tek taraflı burun belirtileri
• Tekrarlayan ya da açıklanamayan burun kanaması
• Burun içinde belirgin kabuklanma
• Kötü bir kokunun sürekli algılanması
• Göz çevresinde şişlik veya kızarıklık, gözde öne doğru kayma, çift görme ya da görmede azalma
• Şiddetli ve geçmeyen tek taraflı baş ağrısı veya alın bölgesinde şişlik
• Yüzde uyuşma ya da sinir sistemine ait diğer belirtiler

Bu bulguların hiçbiri tek başına belirli bir tanı anlamına gelmez. Ancak olası nedenlerin dağılımını değiştirdikleri için değerlendirme ertelenmemeli ve burun içi doğrudan görülerek incelenmelidir. Göz çevresine, görmeye veya sinir sistemine ait belirtilerin eşlik ettiği tablolarda ise tıbbi değerlendirme gecikmeden yapılmalıdır.