Alerjik Rinit (Saman Nezlesi)

Alerjik rinit nedir?

Alerjik rinit, bağışıklık sisteminin polen, ev tozu akarı, küf ya da hayvan kaynaklı alerjenler gibi normalde zararsız maddelere aşırı duyarlı yanıt vermesiyle ortaya çıkar. Alerjenle karşılaşma sonrasında burun mukozasında iltihabi bir süreç başlar; mukoza şişer, salgı artar ve sinir uçlarının uyarılmasıyla hapşırık ve kaşıntı ortaya çıkar.

Belirtiler yılın belirli dönemlerinde yoğunlaşabilir (mevsimsel; çoğunlukla polenlerle ilişkili) ya da yıl boyunca sürebilir (yıl boyu; çoğunlukla ev tozu akarı ve hayvan alerjenleriyle ilişkili). Kılavuzlar ayrıca belirtilerin süresine ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğine göre bir sınıflandırma kullanır; bu sınıflandırma tedavi planının yoğunluğunu belirlemede yol göstericidir.

Alerjik rinit tek başına bir burun sorunu değildir. Astım, alerjik konjonktivit ve atopik cilt bulgularıyla birlikte görülebilir; üst ve alt solunum yolu iltihabı sıklıkla aynı süreçle ilişkilidir. Bu nedenle değerlendirmede eşlik eden yakınmalar da sorgulanır.

Alerjiyi düşündüren belirti örüntüsü

Alerjik riniti düşündüren şey tek bir belirti değil, belirtilerin bir arada bulunmasıdır:

• Salvo hâlinde, arka arkaya gelen hapşırıklar
• Burunda, damakta ya da gözlerde kaşıntı
• Şeffaf ve sulu burun akıntısı
• İki taraflı, gün içinde değişkenlik gösteren burun tıkanıklığı
• Gözlerde kızarıklık, sulanma ve kaşıntı
• Belirtilerin belirli bir ortam, mevsim ya da temas sonrasında belirginleşmesi

Ateş, kas ağrısı ve boğaz ağrısının ön planda olduğu, birkaç gün içinde gerileyen tablolar daha çok viral üst solunum yolu enfeksiyonunu düşündürür. Koyu, renkli akıntı ve yüzde basıncın ön planda olduğu, on günü aşan tablolarda ise rinosinüzit ayrı olarak değerlendirilir. Alerji dışı nedenlerle gelişen (alerjik olmayan) rinitler de benzer yakınmalara yol açabilir; bu ayrım öykü ve muayene ile yapılır.

KBB değerlendirmesinde neler yapılır?

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar: belirtilerin başlangıcı, süresi, mevsimsel ya da yıl boyu seyri, tetikleyen ortamlar, evde hayvan bulunup bulunmadığı, ailede alerji öyküsü, eşlik eden astım ve göz yakınmaları, kullanılan ilaçlar ve bu ilaçlardan görülen yarar sorgulanır.

Muayenede burun içi ışık yardımıyla incelenir; mukozanın rengi ve ödemi, konkaların (burun eti) durumu, akıntının niteliği ve septumun konumu değerlendirilir. Gerektiğinde ince bir optikle burun endoskopisi yapılır; bu, polip, yapısal darlık ya da geniz bölgesine ait bulguların ayırt edilmesine yardımcı olur.

Alerji testleri her hastada rutin olarak gerekmez. Kılavuzlar, öykü ve muayene alerjik bir zemini düşündürdüğünde ve testin sonucu tedavi planını değiştirecekse deri (prick) testi ya da kanda alerjene özgü IgE ölçümünün yapılmasını önerir. Testin amacı, yakınmadan sorumlu olabilecek alerjeni belirlemek ve korunma ile tedavi planını buna göre kurmaktır.

Tedavi yaklaşımı nasıl belirlenir?

Tedavi; belirtilerin şiddetine, süresine, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğine ve saptanan alerjene göre planlanır. Yaklaşım üç ana başlıkta toplanır.

Alerjenden korunma: Saptanan alerjene yönelik ortam düzenlemeleri (ev tozu akarı için yatak odası önlemleri, polen döneminde dış ortam ve havalandırma alışkanlıklarının ayarlanması, hayvan alerjisinde temasın azaltılması) tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Korunma tek başına her zaman yeterli olmaz, ancak ilaç ihtiyacını azaltabilir.

İlaç tedavisi: Kılavuzlar, yaşam kalitesini etkileyen alerjik rinitte burun içine uygulanan kortikosteroid tedavisini öne çıkarır; hapşırık ve kaşıntının ön planda olduğu tablolarda ikinci kuşak (daha az uyku yapan) ağızdan antihistaminikler önerilir. Burun içine uygulanan antihistaminikler ve bunların kortikosteroidlerle sabit birleşimleri de kılavuzlarda yer alan seçeneklerdir; güncel ARIA/EAACI değerlendirmesi, birleşik burun içi tedavilerin tek başına kullanılan seçeneklere göre daha etkili olabileceğini belirtir. Burun açıcı (dekonjestan) spreylerin uzun süreli kullanımından kaçınılır. Bu sayfada ilaç adı, doz ve kullanım süresi bilinçli olarak yer almaz; seçim ve süre hekim tarafından belirlenir.

Alerjen immünoterapisi (alerji aşısı): Uygun seçilmiş hastalarda, belirlenmiş bir alerjene karşı bağışıklık toleransı geliştirmeyi amaçlayan, yıllar süren bir tedavidir. Uygun olup olmadığı; alerjenin belirlenmiş olmasına, belirtilerin şiddetine, ilaç tedavisinden görülen yarara ve eşlik eden hastalıklara göre değerlendirilir ve ilgili uzmanlık alanlarıyla birlikte yürütülür.

Yapısal nedenler (septum eğriliği, konka büyümesi) alerjik rinite eşlik ettiğinde, tedavi planı bu iki bileşeni birlikte gözetir. Burun tıkanıklığının tüm nedenleri ayrı bir sayfada ele alınır.

Hangi durumlarda daha ayrıntılı değerlendirme gerekir?

Alerjik rinit acil bir durum değildir. Bununla birlikte bazı bulgular, tablonun yalnızca alerjiyle açıklanamayabileceğini düşündürür ve değerlendirmenin öne alınmasını gerektirir:

• Israrcı biçimde tek tarafta süren tıkanıklık ya da akıntı
• Akıntıda kan görülmesi veya tekrarlayan burun kanaması
• Koku almanın belirgin biçimde azalması ya da kaybolması
• Yüzde sürekli ağrı ve basınç, on günü aşan ve kötüleşen tablolar
• Uygun tedaviye rağmen sürüp giden, uykuyu ve günlük yaşamı bozan yakınmalar
• Alerjik yakınmalara eşlik eden nefes darlığı, hırıltı ya da öksürük

Bu bulguların hiçbiri tek başına belirli bir tanı anlamına gelmez; olası nedenlerin dağılımını değiştirdikleri için değerlendirme ertelenmemelidir.