Çocuklarda Orta Kulakta Sıvı (Seröz Otit)

Orta kulakta sıvı nedir?

Orta kulak, kulak zarının arkasında yer alan ve havayla dolu olması gereken küçük bir boşluktur. Havalanmasını, orta kulağı genizle birleştiren östaki borusu sağlar. Bu borunun işlevi bozulduğunda orta kulakta basınç düşer ve dokulardan sıvı çekilerek boşluk sıvıyla dolar. Enfeksiyon bulguları (ateş, şiddetli kulak ağrısı, akıntı) olmaksızın sıvının bulunduğu bu tabloya efüzyonlu otitis media denir; Türkçede seröz otit, kulakta sıvı birikmesi ya da halk arasında kulakta su toplanması olarak da anılır.

Akut otitis media ile aynı şey değildir: akut otitis mediada ağrı, ateş ve zarda iltihabi bulgular ön plandadır. Sıvı, akut bir kulak enfeksiyonunun ardından haftalarca kalabileceği gibi, belirgin bir enfeksiyon olmaksızın da gelişebilir; üst solunum yolu enfeksiyonları, alerjik rinit ve geniz eti büyümesi östaki işlevini etkileyen sık etkenlerdir.

Sıvı orta kulakta kaldığı sürece kulak zarı ve kemikçikler serbestçe titreşemez; bu da iletim tipi, çoğunlukla hafif düzeyde ve dalgalanan bir işitme azlığına yol açar. Sıvı çekildiğinde işitme genellikle eski durumuna döner.

Ailelerin fark ettiği belirtiler

Tablo sessiz seyredebildiği için belirtiler çoğu zaman kulakla ilgili değil, davranışla ilgili görünür:

• Televizyonun sesini yükseltme ya da ekrana yaklaşma
• Seslenildiğinde geç yanıt verme, sık sık “efendim?” diye sorma
• Gürültülü ortamlarda anlamakta zorlanma
• Konuşmanın gelişiminde yavaşlama ya da bazı seslerin telaffuzunda bozulma
• Kulakta dolgunluk hissi, ara ara hafif ağrı, dengede geçici beceriksizlik
• Okulda dikkat ve derse katılımda azalma

Bu bulgular yalnızca orta kulakta sıvıya özgü değildir; işitmeyi etkileyen başka nedenler de benzer biçimde ortaya çıkabilir. Bu nedenle değerlendirmenin amacı, işitmenin gerçekten etkilenip etkilenmediğini ve nedenin ne olduğunu belirlemektir.

Muayene ve işitme değerlendirmesinde neler yapılır?

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar: yakınmanın ne zamandır sürdüğü, geçirilmiş kulak enfeksiyonları, üst solunum yolu enfeksiyonlarının sıklığı, burundan nefes alma güçlüğü, horlama ve ağızdan soluma, alerjik yakınmalar, konuşma gelişimi ve okul başarısı sorgulanır.

Muayenede kulak zarı otoskopla incelenir; kılavuzlar tanıda pnömatik otoskopiyi, yani zarın hareketliliğini değerlendiren muayeneyi öne çıkarır. Timpanometri, orta kulak basıncını ve zarın hareketini ölçerek sıvı varlığını destekleyen, ağrısız ve kısa süren bir incelemedir.

İşitme testi, tablonun izlemini yönlendiren temel incelemedir; çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bir yöntemle yapılır. Kılavuzlar, sıvının tek ya da iki taraflı olduğunun, ne kadar süredir bulunduğunun ve işitmeyi ne ölçüde etkilediğinin her değerlendirmede kaydedilmesini önerir; iki taraflı sıvı ve işitme kaybı olan çocuklarda işitmenin üç ay sonra yeniden değerlendirilmesi standart yaklaşımdır.

Geniz bölgesinin değerlendirilmesi, özellikle burundan nefes alma güçlüğü, horlama ve tekrarlayan kulak sorunları olan çocuklarda tabloyu tamamlar; geniz eti büyümesi östaki borusunun işlevini etkileyebilir.

İzlem ve tedavi ilkeleri

Orta kulakta sıvının doğal seyri çoğu çocukta olumludur: sıvı belirli bir süre içinde kendiliğinden çekilebilir. Bu nedenle kılavuzların ortak yaklaşımı, risk grubunda olmayan çocuklarda üç aylık bir izlem (gözlem) dönemidir. İzlem, hiçbir şey yapılmaması değildir: bu dönemde işitme, konuşma gelişimi ve okul/iletişim üzerindeki etkiler izlenir ve aileye evde ve sınıfta iletişimi kolaylaştıran uygulamalar anlatılır.

İşitmesi etkilenmemiş çocuklarda tedavi gerekmez; bu durum aileye açıkça anlatılmalıdır. İşitmenin etkilendiği ve sıvının sürdüğü durumlarda seçenekler çocuğun yaşına, tablonun süresine ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre birlikte değerlendirilir. Güncel NICE kılavuzu (NG233), seçeneklerin yararlarının, risklerinin ve pratik yönlerinin aileyle birlikte konuşulmasını; izlem ve destek, otoinflasyon (burun yoluyla basınç dengeleme egzersizleri), işitme cihazı ve kulak zarına yerleştirilen havalandırma tüpü (ventilasyon tüpü) gibi seçeneklerin bu çerçevede ele alınmasını önerir. Havalandırma tüpü, işitme kaybına yol açan sıvı için değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir; her çocukta gerekli değildir.

Kılavuzlar, orta kulaktaki sıvıyı gidermek amacıyla antibiyotik, ağızdan ya da burun içine uygulanan kortikosteroid, antihistaminik ve dekonjestan ilaçların rutin kullanılmasını önermez; bu ilaçların bu tabloda yararı gösterilmemiştir. Eşlik eden alerjik rinit ya da geniz eti büyümesi varsa, bunlar kendi başlıkları altında ayrıca ele alınır.

Konuşma ve dil gelişimi açısından risk taşıyan çocuklarda (örneğin gelişimsel bir tanısı olan ya da başka bir işitme sorunu bulunanlarda) değerlendirme ve karar süreci daha erken ele alınır. Bu sayfada ilaç adı, doz ve kullanım süresi bilinçli olarak yer almaz.

Ani işitme kaybından farkı nedir?

Bu iki tablo birbirine benzemez ve karıştırılmamalıdır. Orta kulakta sıvı; çocuklarda sık görülen, sinsi başlayan, ağrısız, dalgalanan ve iletim tipinde bir işitme azlığına yol açan bir durumdur; izlem çoğu zaman yaklaşımın parçasıdır.

Ani işitme kaybı ise saatler ya da üç güne varan bir süre içinde ortaya çıkan, çoğunlukla tek kulakta görülen ve iç kulak kaynaklı olabilen bir tablodur; kılavuzlar bunu gecikmeden değerlendirilmesi gereken bir durum olarak ele alır. Bir çocukta ya da erişkinde işitme kısa süre içinde belirgin biçimde azaldıysa, bunun sıvıya bağlanıp beklenmesi doğru değildir; ayrım muayene ve işitme testi ile yapılır.

Hangi durumlarda değerlendirme öne alınmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda üç aylık izlem dönemi beklenmeden değerlendirme yapılması uygundur:

• İşitmede kısa süre içinde ortaya çıkan belirgin azalma
• Konuşma ve dil gelişiminde duraklama ya da gerileme
• Kulakta akıntı, şiddetli ağrı ya da yüksek ateş
• Kulak arkasında şişlik, kızarıklık ya da hassasiyet
• Yüzde güçsüzlük veya baş dönmesi gibi eşlik eden belirtiler
• Tek tarafta ısrarla süren sıvı ya da alışılmadık muayene bulguları

Bu bulgular tek başına belirli bir tanı anlamına gelmez; ancak değerlendirmenin ertelenmemesini gerektirir.